Συγγραφικό έργο

Φωτογραφικό υλικό που έρχεται για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας απαθανατίζει με απαράμιλλη ευγλωττία τις σκληρές μάχες που δόθηκαν στα οχυρά της «Γραμμής Μεταξά» από τις 6 έως τις 10 Απριλίου 1941. Την αυταπάρνηση και γενναιότητα που έδειξαν οι Έλληνες και την επιμονή και την αγωνιστικότητα των Γερμανών που αποτελούσαν τη μεγαλύτερη πολεμική μηχανή που είχε γνωρίσει έως τότε ο κόσμος αναδεικνύει παράλληλα με τις φωτογραφίες μια εκτενής ιστορική μελέτη, προϊόν εμπεριστατωμένης έρευνας του Κωνσταντίνου Λαγού και του αγαπητού φίλου και συνεργάτη του Πλάτωνα Περαρή.

Το βιβλίο φέρνει στο φως 400 ανέκδοτες φωτογραφίες του Μουσείου Φωτογραφίας «Χρηστός Καλεμκερής» του Δήμου Καλαμαριάς από τη Μάχη των Οχυρών και που δωρίθηκαν στο Μουσείο το 2007 από τον Κωνσταντίνο Λαγό. Οι περισσότερες από αυτές τις φωτογραφίες είναι πρωτότυπες και αδημοσίευτες. Η μεγάλη αξία τους έγκειται στο γεγονός ότι έχουν ληφθεί στην Πρώτη Γραμμή από Γερμανούς αξιωματικούς και οπλίτες. Σε αντίθεση με τους επίσημους φωτογράφους της γερμανικής προπαγάνδας, οι ερασιτέχνες αυτοί φωτογράφοι απαθανάτιζαν στιγμιότυπα των μαχών δίχως να ελέγχονται από τη λογοκρισία, καθώς τις προόριζαν ως ενθύμια για τα προσωπικά τους λευκώματα. Αυτές οι ερασιτεχνικές φωτογραφίες θεωρούνται ιστορικά ως πιο σημαντικές από τις λεγόμενες «επίσημες», αφού δείχνουν το πραγματικό πρόσωπο του πολέμου, και όχι αυτό που επιθυμούσε να γνωστοποιήσει στο γερμανικό λαό, αλλά και διεθνώς, η ναζιστική προπαγάνδα. Μέσω αυτών των φωτογραφιών, που πλαισιώνονται από μια εμπεριστατωμένη ιστορική μελέτη, ο σύγχρονος αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να έρθει σε άμεση επαφή με άγνωστες πτυχές της ελληνογερμανικής σύρραξης, αλλά και να αντλήσει πολύτιμες πληροφορίες για τις μάχες, τις τοποθεσίες, τα μέσα που διέθεταν οι δύο αντίπαλοι, τους στρατιώτες και τους αξιωματικούς που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις. Οι φωτογραφίες και το συνοδευτικό κείμενο αποτυπώνουν με τον πλέον ρεαλιστικό τρόπο την απίστευτη σκληρότητα των συγκρούσεων στα οχυρά, τόσο για τους Έλληνες όσο και για τους Γερμανούς. Στο ίδιο πλαίσιο, παρατίθενται αποσπάσματα από γερμανικές πηγές της περιόδου 1941-1943, οι οποίες περιλάμβαναν μαρτυρίες Γερμανών στρατιωτικών που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις εναντίον των ελληνικών οχυρών και έως σήμερα παρέμεναν σχεδόν άγνωστες, αφού δεν δημοσιεύτηκαν ξανά μετά τον πόλεμο.

Ο ποταμός Στρυμόνας ρέει από βορρά προς νότο και διατρέχει την κοιλάδα της Μαρινούπολης στη Βουλγαρία. Καθώς εισέρχεται στην Ελλάδα συμπιέζεται από τους ορεινούς όγκους Κερκίνης (Μπέλες) και Άγκιστρου (Τσιγκελιού) για περίπου δέκα χιλιόμετρα και σχηματίζει τη στενωπό Ρούπελ. Κατεβαίνοντας διασχίζει την κοιλάδα των Σερρών, ώσπου τελικά εκβάλει στο Αιγαίο Πέλαγος. Η διαδρομή αυτή είναι η συντομότερη οδός από το υψίπεδο της Σόφιας προς το Αιγαίο και αντίστροφα. Έτσι κατά μήκος της κοιλάδας του Στρυμώνα υλοποιείται ένας άξονας εισβολής. Ο άξονας Κρέσνα-Ρούπελ-Σέρρες. Γι’αυτό το λόγω στη στενωπό Ρούπελ διαδραματίστηκαν σημαντικά γεγονότα καθ’όλη τη διάρκεια της ελληνικής ιστορίας.

Σε αυτό το ιστορικό λεύκωμα εστιάζουμε στα γεγονότα που έλαβαν χώρα στη στενωπό:

α. την περίοδο του μεσοπολέμου 1935-1940, όπου η ελληνική κυβέρνηση ως απάντηση στην επεκτατική πολιτική της Βουλγαρίας, κατασκεύασε στα βόρεια σύνορά της, την οχυρωματική «γραμμή Μεταξά». Στα πλαίσια αυτής της τιτάνιας προσπάθειας, το όρος Μπέλες (Κερκίνη) και Άγκιστρο θωρακίστηκαν με οκτώ υπόγεια στρατιωτικά συγκροτήματα, το οχυρό Ποποτλίβιτσα, Ιστίμπεη, Κέλκαγια, Αρπαλούκι, Παλιουριώνες στο όρος Μπέλες και τα οχυρά Ρούπελ, Καρατάς και Κάλη στο όρος Άγκιστρο.

β. κατά τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, όπου το XVIII (18ο ) Ορεινό Σώμα Στρατού της 12ης Γερμανικής Στρατιάς, προσπάθησε να διασπάσει την οχυρωμένη τοποθεσία Μπέλες–Άγκιστρου και μέσω της στενωπού Ρούπελ, να προελάσει στο εσωτερικό της χώρας.

Ένα συλλογικό έργο 240 σελίδων για το χθες, το σήμερα και το αύριο του Ρούπελ και των υπολοίπων οχυρών της θρυλικής Γραμμής Μεταξά.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου, με τίτλο : Οχυρά 1941. Το δεύτερο ΟΧΙ, παρουσιάζονται οι εισηγήσεις των ομιλητών που συμμετείχαν στην πρώτη ημερίδας για τη Γραμμή Μεταξά που έλαβε χώρα τον Απρίλιο του 2017 στο Πολεμικό Μουσείο Αθηνών με πρωτοβουλία του Δήμου Σιντικής. Εκ των ομιλητών ήταν τρία μέλη της Γοργύρα, ο Κωνσταντίνος Λαγός, ο Πλάτωνας Περαρής και ο Νίκος Β. Γκιρμπάτσης.

Το 1936 ξεκίνησε ένα τιτάνιο κατασκευαστικό έργο για την οχύρωση της παραμεθόριας ελληνοβουλγαρικής ζώνης, που έμεινε γνωστό στην ιστορία, ως Γραμμή Μεταξά. Αποτελούνταν από 21 ισχυρά οχυρωμένες τοποθεσίες και δεκάδες ακόμα δευτερεύοντα έργα που έφραζαν τους κύριους άξονες εισβολής από βορρά. Το οχυρό Ρούπελ ήταν η «ναυαρχίδα» της οχυρωματικής γραμμής, καθώς είχε ως αποστολή να φράξει το μεγαλύτερο από βορρά άξονα εισβολής, τη στενωπό Ρούπελ.

Το οχυρό Ρούπελ δεν υπέστη σημαντικές καταστροφές τον Απρίλιο του 1941, από την προσπάθεια του 125ου Ενισχυμένου Συντάγματος του Γ΄Ράιχ να διασπάσει την τοποθεσία. Oι βουλγαρικές κατοχικές δυνάμεις που ακολούθησαν όμως επιδόθηκαν στην πλήρη καταστροφή του. Ανατινάξαν το σύνολο των 123 ενεργητικών σκεπάστρων (επιφανειακών έργων) του οχυρού Ρούπελ, ενώ από το ωστικό κύμα των εκρήξεων προκλήθηκαν σημαντικές κατεδαφίσεις και στο εσωτερικό των υπόγειων χώρων και καταφυγίων.

Παράλληλα στο αρχειακό υλικό της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ) σήμερα δε διασώζεται η πλήρης κάτοψη με τη διάταξη των υπόγειων καταφυγίων, επιφανειακών έργων και το σχεδιάγραμμα πυρός του οχυρού, παρά μόνο των Λόχων Α΄ (Ουσίτα) , Β΄ (Λόφο Εισόδου) και Γ΄ (Μολών Λαβέ). Αποτέλεσμα να μιλάμε για το οχυρό Ρούπελ χωρίς ουσιαστικά να το γνωρίζουμε.

Ο συγγραφέας Νίκος Β. Γκιρμπάτσης μέσα από μια ενδεκαετή (2006 – 2017) έρευνα και μελέτη της Οχυρωματικής Γραμμής Μεταξά και έχοντας την πρότερη εμπειρία από τη χαρτογράφηση των οχυρών Νυμφαία και Εχίνος, που επίσης οι κατόψεις τους στερούνταν από το αρχειακό υλικό της ΔΙΣ, προέβη στην πλήρη αποκατάσταση της κάτοψης του οχυρού Ρούπελ.

Στο βιβλίο Οχυρό ΡΟΥΠΕΛ 1936 -1941 παρουσιάζεται για πρώτη φορά το θρυλικό οχυρό, με ολοκληρωμένη την κάτοψη των υπόγειων χώρων και τη διάταξη των Λόχων (Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄, Ε΄, Θ΄, Διοικήσεως) και των Διμοιριών υποστήριξης (Ζ΄, Η΄). Επιπρόσθετα εισάγει τον αναγνώστη στη φιλοσοφία της σχεδίασης της ελληνικής οχύρωσης της περιόδου 1936 -1941, η οποία όπως δήλωσε και ο Γερμανός Στρατηγός Διοικητής του Μηχανικού ΝΑ Ευρώπης που επιθεώρησε τη Γραμμή Μεταξά, «η ελληνική οχύρωσις αποτελούσε τον χρυσούν μέσον όρον μεταξύ του γαλλικού – γερμανικού συστήματος, ως και άλλων Κρατών και ήταν η πλέον κατάλληλος για ορεινά εδάφη όπως τα ελληνικά».

Το 1936 η κυβέρνηση Μεταξά, είχε την αίσθηση ότι ένας γενικευμένος πόλεμος στην Ευρώπη αποτελούσε σοβαρό ενδεχόμενο. Παράλληλα, αντιλαμβανόταν ότι το πολεμικό αεροπλάνο θα ήταν το μέσο που θα κυριαρχούσε στα μελλοντικά πεδία των μαχών και ότι οι βομβαρδισμοί του αστικού ιστού ήταν κάτι το ιδιαίτερα πιθανό. Υπό αυτόν τον κίνδυνο, η κυβέρνηση Μεταξά προχώρησε στην εκπόνηση και υλοποίηση ενός εκτεταμένου προγράμματος Πολιτικής Προστασίας. Κύρια συνιστώσα αυτού του προγράμματος, ήταν η κατασκευή όσο το δυνατόν περισσότερων υπόγειων αντιαεροπορικών καταφυγίων. 

Το βιβλίο εξερευνά την ιστορία και τα μυστικά των παλιών καταφυγίων της Αττικής, καλύπτοντας την περίοδο από το 1936 έως το 1956. Ο τόμος περιλαμβάνει φωτογραφίες, σχεδιαγράμματα και περιγραφές για την αρχιτεκτονική και τον ρόλο αυτών των υπόγειων κατασκευών. Ο συγγραφέας εξερευνά δεκάδες καταφύγια, από εκείνα που κατασκευάστηκαν από το καθεστώς του Ιωάννη Μεταξά (1936-1940) και τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής (1941-1944), έως την τελευταία περίοδο κατασκευών (1950-1956). Σκοπός του βιβλίου είναι να αποκαλύψει και να διατηρήσει τη μνήμη αυτών των εγκαταστάσεων που συχνά παραμένουν ξεχασμένες, βανδαλισμένες ή εγκαταλειμμένες.

Στην περίοδο 1936-40, το Πολεμικό Ναυτικό κατασκεύασε στην Αττική μια σειρά από υπόγεια Ναυτικά Οχυρά και Καταφύγια, για τον έλεγχο της θαλάσσιας πρόσβασης στο Σαρωνικό και την άμυνα του Λεκανοπεδίου. Στιβαρά κατασκευασμένα, βαρύτατα οπλισμένα και επιμελώς κρυμμένα στα έγκατα της γης, δικαίως έχουν χαρακτηριστεί από ερευνητές ως Γραμμή Μεταξά της Αττικής. Αποτελούν μια σχεδόν άγνωστη πτυχή του Β’ ΠΠ ακόμα και σήμερα (πάνω από 80 χρόνια μετά την κατασκευή τους), αφού τα ίχνη τους κρύβονται επιμελώς, μακριά από τα αμύητα βλέμματα. Όμως με το βιβλίο αυτό, μέσα από το γλαφυρό και τεκμηριωμένο κείμενο αλλά και το πλουσιότατο φωτογραφικό υλικό και τα αναλυτικά σχεδιαγράμματα, τα ξεχασμένα υπόγεια Ναυτικά Οχυρά και Καταφύγια της Αττικής αποκαλύπτονται στο σύνολό τους.

Σχεδόν έξι μήνες μετά την 28η Οκτωβρίου, εκτυλίχθηκε μια λησμονημένη σειρά επικών μαχών ανάμεσα στους Έλληνες υπερασπιστές των οχυρών της Γραμμής Μεταξά και τους πάνοπλους Γερμανούς εισβολείς.
Όλοι γνωρίζουμε, ήδη από τα πρώτα σχολικά μας χρόνια, για το «Έπος της Αλβανίας». Ωστόσο, κάμποσα χιλιόμετρα δυτικά, στη μακεδονίτικη γη, εκτυλίχθηκε ένα από τα ηρωικότερα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Ο Κωνσταντίνος Λαγός, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον του στα τεκταινόμενα στο Κάτω Νευροκόπι, καταγράφει αριστοτεχνικά μια δραματική πολεμική αφήγηση που είναι ελάχιστα γνωστή στο ευρύ κοινό. Συνδυάζει, δε, την τεκμηριωμένη έρευνα και την ευρεία εποπτεία, τόσο του πεδίου της μάχης όσο και των κινήσεων των αντιπάλων, με μια συναρπαστική εξιστόρηση, που καλύπτει μέρα προς μέρα, συχνά ώρα με την ώρα, μια άνιση μάχη ανάμεσα στους Γερμανούς εισβολείς και στον Ελληνικό Στρατό, που ναι μεν έληξε με την τελική παράδοση της φρουράς (εξαιτίας της συνθηκολόγησης του Τμήματος Στρατιάς Ανατολικής Μακεδονίας, μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους εισβολείς), αλλά που ανέδειξε την υπέρβαση των ορίων, ψυχικών και σωματικών, του Έλληνα στρατιώτη.

Το βιβλίο εστιάζει στις 21 κύριες τοποθεσίες άμυνας της παραμεθόριας ελληνοβουλγαρικής ζώνης προκάλυψης. Οι τοποθεσίες αυτές αποτέλεσαν τα «21 οχυρά της παραμεθόριας ζώνης» και συγκρότησαν τη ραχοκοκαλιάτης παραμεθόριας οχύρωσης την περίοδο 1936-1941. Σκοπός του τόμου είναι η διάσωση της ιστορικής μνήμης των ελληνικών οχυρών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το βιβλίο με την αναλυτική παρουσίαση των 21 οχυρών, συμπληρώνει τους δύο προηγούμενους τόμους της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ), σχετικά με την ελληνική οχύρωση στην περίοδο του μεσοπολέμου. Ο πρώτος τόμος «Η οχύρωση της Παραμεθορίου Ζώνης 1937 – 40», (έτος έκδοσης 1956), μελέτησε την τακτική και στρατηγική διάσταση της οχύρωσης, ενώ ο δεύτερος «Η τεχνική πλευρά της οχύρωσης της Παραμεθόριας Ζώνης 1936 – 1940», (έτος έκδοσης 1987), εστίασε σε τεχνικές και οικονομικοτεχνικές λεπτομέρειες. Έτσι μεταξύ άλλων στον υπόψη ιστορικό τόμο παρουσιάζονται οι κατόψεις των 21 οχυρών, ακόμα και εκείνες, που δεν είχαν συμπεριληφθεί στους προηγουμένους τόμους της ΔΙΣ, (οχυρό Ρούπελ, Καρατάς, Άγιος Νικόλαος, Εχίνος και Νυμφαία) ή ήταν ελλιπείς (οχυρό Ιστίμπεη, Παληουριώνες, Κάλη).

Το βιβλίο προλογίζει ο Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ κ. Τάσιος Θεοδόσιος.