Από το 2006 τα μέλη της Γοργύρα διατρέχουν το σύνολο της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, από το Τριεθνές μέχρι την Αλεξανδρούπολη προσπαθώντας να εντοπίσουν και να καταγράψουν οχυρωματικά έργα της περιόδου 1936-1941, της οχύρωσης Μεταξά. Στα έργα αυτά συγκαταλέγονται 21 μεγάλα οχυρά υπόγεια συγκροτήματα (οχυρά Μεταξά), αλλά και δεκάδες ακόμα μικρότερες οχυρώσεις. Πολλά εξ αυτών που σήμερα τα συναντάμε συχνά σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για πρώτη φορά αποκαλύφτηκαν από την έρευνα των μελών της Γοργύρα, αρκετά χρόνια πριν. Παρακάτω σας παρουσιάζουμε χρονολογικά τα σπουδαιότερα ερευνητικά έργα της Γοργύρα.
1. Καταγραφή των 21 Οχυρών της Γραμμής ΜΕΤΑΞΑ
Μετά από 10ετή (2006 – 2016) έρευνα, εντοπίσαμε το σύνολο των 21 οχυρών περιόδου 1936-1941 που διασώζονται σήμερα, περπατήσαμε περισσότερα από 30 χλμ. υπόγειων στοών και καταφυγίων και καταγράψαμε περισσότερα από 350 ενεργητικά σκέπαστρα. Για πρώτη φορά δημοσιεύτηκαν φωτογραφίες από τα δυσπρόσιτα οχυρά Μπαρτίσεβα, Μαλίαγκα, Καστίλο και Μπαρτίσεβα.
2. Χαρτογράφηση του οχυρού ΝΥΜΦΑΙΑ
Το σχεδιάγραμμα με την κάτοψη του οχυρού Νυμφαία στερούνταν από τα αρχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ). Την περίοδο 2010 – 2012 πραγματοποιήσαμε τη λεπτομερή καταγραφή των ενεργητικών σκέπαστρων και υπόγειων καταφυγίων του οχυρού Νυμφαία και την αποτύπωσή της κάτοψης του οχυρού σε κλίμακα 1:1.000. Η υπόψη μελέτη υποβλήθηκε στη ΔΙΣ και κατόπιν αξιολόγησης της, εντάχθηκε στο αρχειακό της υλικό.
3. Εντοπισμός και καταγραφή του «σύνθετου έργου» του οχυρού ΙΣΤΙΜΠΕΗ
Συμφωνά με τα αρχεία της ΔΙΣ ένα από τα ενεργητικά σκέπαστρα του οχυρού Ισπίμπεη, ήταν σύνθετο έργο που αποτελούνταν από παρατηρητήριο – διπλό πολυβολείο – αντιαρματικό 37 χιλ., αντίστοιχο του οποίου είχε κατασκευαστεί μόνο στο οχυρό Ντάσαβλη. Το υπόψη έργο δεν αποτυπώνεται στην κάτοψη του οχυρού Ιστίμπεη κλ. 1:1.000, όπως διασώζεται σήμερα στη ΔΙΣ. Την άνοιξη του 2013 ανακαλύψαμε και καταγράψαμε το σύνθετο έργο, που μέχρι τότε άπαντες αγνοούσαν την ύπαρξή του, ενώ κάποιοι το ταυτίζανε (εσφαλμένα) με την 1η Διμοιρία του οχυρού.
4. Εντοπισμός και καταγραφή του Σημείου Στηρίγματος «Αντλιοστασίου», βορειοανατολικά του οχυρού ΠΑΛΗΟΥΡΙΩΝΕΣ
Το Σημείο Στηρίγματος (ΣΣ) Αντλιοστασίου κατασκευάστηκε την περίοδο 1936-1939, στη δυτική όχθη του ποταμού Στρυμόνα, βορειοανατολικά του οχυρού Παληουριώνες. Αποστολή του η υδροδότηση του οχυρού Παληουριώνες, η κάλυψη του οχυρού από ανατολικά, καθώς και ο έλεγχος της οδού Τοπόλνιτσα – Γέφυρα Στρυμόνα -Ν.Πετρίτσι.
Tο Σεπτέμβριο του 2014, ξεκινήσαμε την προσπάθεια για τον εντοπισμό του μόνιμου έργου του Σ.Σ. Αντλιοστασίου. Η ολοκλήρωση της προσπάθειας επιτεύχθηκε τον Σεπτέμβριο του 2015.
5. Χαρτογράφηση του οχυρού ΕΧΙΝΟΣ
Το σχεδιάγραμμα με την κάτοψη του οχυρού Εχίνος στερούνταν από τα αρχεία της ΔΙΣ Το καλοκαίρι του 2015, μας ζητήθηκε από το Διοικητή του Δ΄ Σώματος Στρατού να χαρτογραφήσουμε το οχυρό Εχίνος. Για δύο μήνες εργαστήκαμε μεθοδικά και παρά τις εκτεταμένες καταστροφές του οχυρού από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής της περιόδου 1941-1944, ολοκληρώσαμε την κάτοψη του οχυρού σε κλίμακα 1:2.000, την οποία και υποβάλλαμε στο ΓΕΣ.
6. Τρισδιάστατης (3D) απεικόνιση «αντιαρματικού περιπολίου»
Τα «αντιαρματικά περιπόλια» ήταν ειδικά σκέπαστρα και κατασκευάζονταν σε εδαφικές πτυχές κοντά σε δρόμους, σε σημεία που δεν μπορούσαν να παρακαμφθούν. Διέθεταν πυροβόλο 75 χιλ. με σύστημα εξαερισμού, πολυβόλο, χώρο για την διαμονή της φρουράς, αποθήκη και μικρό μαγειρείο. Την περίοδο 1936-1940 κατασκευάστηκαν συνολικά 24 «αντιαρματικά περιπόλια», με αποστολή την έμφραξη οδών, την καταστροφή των παρουσιασθέντων εχθρικών αρμάτων και την απαγόρευση γεφύρωσης του χάσματος επί της οδού που προκαλούσε η ανατροπή της «αντιαρματικής γέφυρας».
Αποτυπώσαμε το 2015 πλήρως το αντιαρματικό περιπόλιο του οχυρού Ιστήμπεη στο όρος Μπέλες (σε υψόμετρο 1.050 μέτρα) και το αποτυπώσαμε σε κλίμακα 1:50, ενώ για πρώτη φορά αποτυπώθηκε τρισδιάστατα (3d) οχυρωματικό έργο της Γραμμής Μεταξά. Παράλληλα στο πλαίσιο αναζήτησης αντιαρματικών περιπόλιων, εντοπίσαμε το περιπόλιο του οχυρού Ποποτλίβιτσα, της διάβασης του Γρανίτη καθώς και τη θέση των κατεστραμμένων της ανατολικής όχθης του ποταμού Στρυμόνα.
7. Εντοπισμός του Κέντρου Αντιστάσεως (ΚΑ) 1.120 «Γιάννοβα» στο όρος Μπέλες (Κερκίνη)
Tον Οκτώβριο του 2015 εντοπίσαμε το τριπλό πολυβολείο Π9 σε υψόμετρο 1.120 μέτρων βορειοδυτικά του χωριού Άνω Πορρόϊα. Είναι το δυτικότερο έργο της Γραμμής Μεταξά. Άνηκε στο Κέντρο Αντιστάσεως (ΚΑ) 1.120 Γιάννοβα.
Κατά τη γερμανική εισβολή, η φρουρά του Π9 παρέμεινε στο πολυβολείο αρνούμενη να εγκατάλειψη τη θέση της και έβαλε εναντίον των γερμανικών δυνάμεων μέχρι εξάντλησης των πυρομαχικών της, ακόμα και όταν η τοποθεσία είχε διασπαστεί.
8. Εντοπισμός και καταγραφή του αντλιοστασίου του οχυρού ΕΧΙΝΟΥ και των οχυρών του Βώλακα Δράμας
Στο πλαίσιο της ολοκλήρωσης της καταγραφής του οχυρού Εχίνος, εντοπίσαμε τον Αύγουστο του 2016 το αντλιοστάσιο του οχυρού. Αποστολή του ήταν η υδροδότηση του οχυρού Εχίνος, καθώς η συλλέκτρια δεξαμενή βρίσκονταν σε χαμηλότερο υψόμετρο από εκείνο της δεξαμενής του οχυρού.
Είναι από τα πλέον ελάχιστα έργα της οχύρωσης Μεταξά, που έχουν διασωθεί ανέπαφα, καθώς οι βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής της περιόδου 1941-44 αφαίρεσαν μόνο την βενζιναντλία, ενώ δεν έχουν γίνει παρεμβάσεις από την ανακατασκευή της οχύρωσης που έλαβε χώρα τη δεκαετία του 70΄.
Το ίδιο έτος στο περιθώριο των παρουσιάσεων βιβλίων του Κώστα Λαγού και Νίκου Γκιρμπάτσης στο Βώλακα, με μια συντονισμένη έρευνα εντοπίσαμε το αντλιοστάσιο του τροφοδοτούσε με νερό τα οχυρά της περιοχής (Καστίλλο, Άγιο Νικόλαο και Μπαρτίσεβα)
9. Εντοπισμός του Σημείου Στηρίγματος Τράνας στο Βώλακα
Εκτός από τα 21 γνωστά οχυρά, η Γραμμή Μεταξά συμπληρώνονταν από δεκάδες Σημεία Στηρίγματος (ΣΣ) και Κέντρα Αντιστάσεως (ΚΑ), που αποτελούνταν από ομάδες μεμονωμένων σκυρόδετων πολυβολείων. Το ΣΣ Τράνας αποτελούσε το δυτικό Σημείο Στηρίγματος της οχυρωμένης τοποθεσίας του Βώλακα. Κατασκευάστηκε την περίοδο 1936-40 σε υψόμετρο 1.367 μέτρων και συμπλήρωνε την αποστολή του Οχυρού Καστίλλο.
Tον Οκτώβριο του 2016 εντοπίσαμε το ΣΣ Τράνας του οποίου τα ενεργητικά σκέπαστρα είχαν καταστραφεί από τις βουλγαρικές δυνάμεις κατοχής της περιόδου 1941-1944.
10. Εντοπισμός των αντιαρματικών έργων στη διάβαση της Νέας Καρβάλης
Μεταξύ των νότιων απολήξεων του όρους Λεκάνης και της θάλασσας, δημιουργείται ένας διάδρομος, από τον οποίον μηχανοκίνητες εχθρικές δυνάμεις, μπορούν να κινηθούν από Ξάνθη προς Καβάλα και από εκεί προς Θεσσαλονίκη.
Για την έμφραξη της διάβαση της Νέας Καρβάλης κατασκευάστηκαν την περίοδο 1936 – 1941 δύο αντιαρματικές τάφροι, καθώς και πυροβολεία 75 χιλ. και διπλά πολυβολεία, για την απαγόρευση γεφύρωσης τους από εχθρικές δυνάμεις. Η οχύρωση της περιοχής συμπληρώνονταν από αντιαρματικά εμπόδια με σιδηροτροχιές και κορμοξυλία καθώς και πυροβολεία 75 χιλ. που υποστήριζαν τα κωλύματα.
11. Εντοπισμός του Σημείου Στηρίγματος Γκαμήλα επί του υψώματος Γεντί Κουλέ στο όρους Μπέλες
Το Σημείου Στηρίγματος Γκαμήλα βρίσκεται στο ύψωμα Γεντί Κουλέ (υψ. 1.740 μέτρα) 3,5 χιλιόμετρα δυτικά του οχυρού Ποποτλίβιτσα και άνηκε στο Κέντρο Αντιστάσεως (Κ.Α.) Ρουπέσκο. Αποτελούνταν από δύο (2) σκυρόδετα πολυβολεία, τα Π2 και Π2α, που είναι τα δύο εκ των δέκα σκυρόδετων πολυβολείων που θωράκιζαν το δυτικό Μπέλες.
Η προσέγγιση των πολυβολείων επιτεύχθηκε τον Μάιο του 2017 μετά από δύο αποτυχημένες προσπάθειες, καθώς είναι η πιο δυσπρόσιτη τοποθεσία που οχυρώθηκε την περίοδο 1936-1941. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι η μεταφορά των υλικών οχύρωσης για την κατασκευή των πολυβολείων έγινε μα καμήλες.
12. Χαρτογράφηση του οχυρού ΡΟΥΠΕΛ
Το 2018 ολοκληρώθηκε η πλήρη σχεδιαστική αποτύπωση του οχυρού Ρούπελ, μιας ερευνητικής προσπάθειας που ξεκίνησε το 2006, ευοδώθηκε 11 χρόνια μετά (2006-2017) και παρουσιάστηκε στο κοινό το 2019 με το βιβλίο Οχυρό Ρούπελ 1936-1941 του Νίκου Β. Γκιρμπάτση.
13. Εντοπισμός των αντλιοστασίων των οχυρών ΙΣΤΙΜΠΕΗ και ΑΡΠΑΛΟΥΚΙ
Στο πλαίσιο της πλήρης απεικονιστικής αποτύπωσης των οχυρών του όρους Μπέλες (Κερκίνη) αναζητήσαμε την ακριβή θέση κατασκευής των αντλιοστασίων των οχυρών Ιστίμπεη, Κελκαγία και Αρπαλούκι. Το 2019 καταφέραμε να τα εντοπίσουμε και να καταγράψουμε τα αντλιοστάσια με λεπτομέρεια.
14. Εντοπισμός των στοών του ημιτελούς οχυρού ΠΟΠΟΤΛΙΒΙΤΣΑ
Έχοντας εντοπίσει την προωθημένη διμοιρία του οχυρού Ποποτλίβιτσα, άλυτος γρίφος αποτελούσε η θέση του κυρίως οχυρού, καθώς σύμφωνα με τα αρχεία της ΔΙΣ, οι εργασίες διάνοιξης των υπόγειων καταφυγίων βρίσκονταν σε εξέλιξη το 1940. Τελικά το 2020 κατόπιν αλλεπάλληλων προσπαθειών, εντοπίσαμε το κυρίως οχυρό, που όντας σε πρώιμο στάδιο κατασκευής, μας έδωσε πολλά στοιχεία για τα στάδια κατασκευής ενός οχυρού της Γραμμής Μεταξά.
15. «Ανακάλυψη» και συνομιλία με το δημιουργό του εμβληματικού μνημείου που δεσπόζει στην οχυρωμένη τοποθεσία του ΡΟΥΠΕΛ
Το καλοκαίρι του 2021 στο πλαίσιο της έρευνάς μας για τη κατασκευή του οχυρού Ρούπελ, συνομιλήσαμε με τον Υποστράτηγο ε.α. Σιμόπουλο Άγγελο, ο οποίος μας ανέφερε ότι το 1970 ως Λοχαγός του Μηχανικού, σχεδίασε και κατασκεύασε το μνημείο του οχυρού Ρούπελ, σε συνεργασία με τον τότε Διοικητή του 568 Τάγματος Προκάλυψης.
Λεπτομέρειες για την ιστορία της κατασκευής του εμβληματικού μνημείου που δεσπόζει στην οχυρωμένη τοποθεσία του Ρούπελ, υπάρχουν στη διπλωματική εργασία Η μάχη των οχυρών στην ιστοριογραφία τη μνήμη και τη δημόσια ιστορία (https://apothesis.eap.gr/archive/item/200735) στις σελίδες 90-92.
16. Χαρτογράφηση του οχυρού ΚΑΡΑΤΑΣ
Το σχεδιάγραμμα με την κάτοψη του οχυρού Καρατάς δε διασώθηκε στα αρχεία της ΔΙΣ. Το 2022 ο Νίκος Γκιρμπάτσης στο πλαίσιο της συγγραφής του ιστορικού τόμου Τα 21 οχυρά της παραμεθόριας ζώνης 1936-1941, επ΄ ωφελείας της ΔΙΣ, προέβη στον εντοπισμό, καταγραφή και αποτύπωση του συνόλου των έργων και καταφυγίων του καταφυγίων του οχυρού.
17. Χαρτογράφηση του οχυρού ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ
Το σχεδιάγραμμα με την κάτοψη του οχυρού Άγιος Νικόλαος δε διασώθηκε στα αρχεία της ΔΙΣ. Το 2023 ο Νίκος Γκιρμπάτσης στο πλαίσιο της συγγραφής του ιστορικού τόμου Τα 21 οχυρά της παραμεθόριας ζώνης 1936-1941, επ΄ ωφελείας της ΔΙΣ, προέβη στον εντοπισμό, καταγραφή και αποτύπωση του συνόλου των έργων και καταφυγίων του καταφυγίων του οχυρού.
18. Εντοπισμός του Ειδικού Αντιαρματικού Έργου
Στο υψίπεδο του Κάτω Νευροκοπίου κατά την περίοδο 1936-1941, στο πλαίσιο της οχύρωσης Μεταξά, εκτός από τα 6 οχυρά της περιοχής κατασκευάστηκε και ένα μεγάλο αντιαρματικό κώλυμα από σκυρόδετους πεσσούς (δόντια δράκοντα). Ξεκινούσε από το οχυρό Παρταλούσκα και κατεύθυνση το οχυρό Ντάσαβλη. Λόγω του μεγάλου μήκους του έργου στο μέσο του, είχε κατασκευαστεί συμπληρωματικό οχυρωματικό έργο με την ονομασία Ειδικό Αντιαρματικό Έργο. Η θέση αυτού του έργου δεν διασώθηκε στο ιστορικό αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού του ΓΕΣ. Μετά από αρκετές προσπάθειες και επισταμένη έρευνα μέλη της Γοργύρα, εντόπισαν το αντιαρματικό έργο το χειμώνα του 2024, μέσα στο αχανές υψίπεδο του Κάτω Νευροκοπίου